ปักกิ่ง - ผังเมืองฉบับสาธารณะ

8:00 โมง.....เช้าวันพุธ ผู้คนเดินไปมาอย่างสบายๆ หยุดอ่านข่าวจากหนังสือพิมพ์ สาธารณะ ในขณะที่ใบชาในกระติกส่วนตัวของพวกเขากําลังดูดซับนํ้าและจมลงอย่างช้าๆควบคู่ไปกับบรรยากาศกันเองๆที่ไม่เร่งรีบนัก....

จักรยานและผู้คนต่างหยุดพูดคุยแลกเปลี่ยน เชื่อมโยงข่าวสาร (หรือข่าวลือ) ล่าสุด เป็น network ที่ไม่ต่างจากเซลส์สมองยามเช้าที่กําลังพยายามทําความเข้าใจกับสิ่งที่เกิดข ึ้น ในวันที่ผ่านมา แต่ทว่าความเข้าใจนั้นจะเกิดขึ้นได้ ก็ต่อเมื่อเซลส์สมองที่หลากหลายนั้นต่างมีโอกาสที่จะได้เชื่อมโยงกัน

เมืองจํานวนมากในปัจจุบันนี้ไม่เปิดโอกาสให้เกิดการเชื่อมโยง ของพลเมืองเอาเสียเลย เนื่องจากการวางผังเมืองนั้นไม่ได้ให้ความสําคัญกับ ลักษณะ ของผู้ใช้ถนนที่ต่างกัน เมืองเหล่านี้ (รวมทั้งกรุงเทพฯ) ได้รับอิทธิพลมาจากนักผังเมืองอเมริกัน ซึ่งมองการวางถนนเป็นเรื่องของวิศวกรรมศาสตร์ โดยไม่ได้คํานึงถึงประเด็นทางสังคมศาสตร์แต่อย่างใด

ในความเป็นจริงแล้ว สิ่งมีชิวิตย่อมมีความหลากหลายไปมากกว่า American Standard ที่เหมาเอาว่า “ขี้ทุกก้อน เท่ากัน”(หรือ “All men are created equal”)

การสร้างถนนแบบ American Standard เช่นนี้ ย่อมนําไปสู่การใช้งานจริงที่ไร้ประสิทธิภาพเป็นธรรมดา เพราะมันถูกสร้างไว้ให้ผู้ใช้ที่มีลักษณะ “มาตรฐาน” เท่านั้น

หากกําหนดนิยามความเป็นมาตรฐานของผู้ใช้ถนนให้เป็น “ผู้ใช้รถเก๋ง” การวางผังเมืองก็จะไม่มีทางให้จักรยานหรือแม้แต่ทางเท้าให้เดิน (เป็นเหตุให้แม่บ้าน มีความจําเป็นต้องขับรถเก๋งไปซื้อหมูหน้าตลาด ซึ่งห่างจากบ้านหล่อนเพียง 100 เมตรเท่านั้น)

สิ่งที่จะตามมาก็คือการ อุดตัน ของรถเก๋งจํานวนมากบนท้องถนนที่ไม่สามารถแก้ไขได้ด้วย American Standard หรือ สัญญาณไฟ

สิ่งเหล่านี้กลายเป็นเรื่องตลกอันชินชาเสียแล้ว นักผังเมืองเขาลืมไปแล้วหรือว่า ถนนคือพื้นที่สาธารณะแห่งเดียวที่เรามี และไม่สามารถทดแทนได้ด้วยห้างสรรพสินค้า


ผังเมืองปักกิ่งไม่ได้ใช้ทฤษฎีและมาตรฐานของนักผังเมืองอเมริกัน ปักกิ่งจึงเป็นเมืองที่ประสบความสําเร็จในแง่การรองรับความหลากหลายของผู้คน เป็นผังเมืองฉบับสาธารณะที่รองรับคน สัตว์ จักรยาน ตุ๊กตุ๊ก รถเมล์ รถบรรทุก ฯลฯ ได้อย่างมีประสิทธิภาพพร้อมๆกัน

ทั้งนี้ก็เนื่องมาจากการแบ่งเลนให้ตรงกับลักษณะการใช้งานของพาหนะนั้นๆ อย่างเช่นทางเท้าก็อยู่ส่วนทางเท้า จักรยานก็จะอยู่ร่วมเลนกับรถสามล้อ ถัดมาคือเลน ตุ๊กตุ๊ก
มอร์เตอไซ และ รถเมล์ ถัดมาคือเลนรถเก๋ง และรถบรรทุก เป็นต้น

การปรับวางผังถนนให้เข้ากับความต้องการของ ผู้ใช้ จึงต่างจากหลักการแบบ American Standard ที่รวบเอาพาหนะทุกชนิดตั้งแต่ "ตีน" จนถึงรถบรรทุกมาอยู่ในเลนเดียวกันโดยไม่มีการแบ่งกั้นใดๆ

การวางผังถนนที่สามารถตอบสนองความต้องการอันหลากหลายได้ จึง
ทําให้เกิดพื้นที่สาธารณะอันเป็นแหล่งเชื่อมโยงของผู้คนจํานวนมาก

การเชื่อมโยงของผู้คนที่เกิดขึ้นโดย บังเอิญ บนท้องถนนย่อมมีคุณค่ามากกว่าการติดต่อกันเองของกลุ่มเพื่อนเล็กๆในห้าง ด้วยเหตุว่าการกระจายตัวของข้อมูลแบบ บังเอิญ สู่คนไม่สนิทนั้นมันไปได้ไกลและเร็วกว่า (ดูกราฟข้างล่าง)




นักคณิตศาสตร์ Duncan Watts และ Steven Strogatz ตีพิมพ์กราฟอันนี้ที่ เรียกว่า "Small World" ในงานวิจัยที่มีชื่อว่า "Collective Dynamics of 'Small-World' Networks" ในนิตยสาร Nature (1998)



หากนาย A ต้องการสื่อสารข้อมูลไปให้นาย B โดยใช้ คนสนิท (คู่ที่ใกล้กัน) เท่านั้น ข้อมูลดังกล่าวจะต้องเดินทางผ่านคนสนิทถึง 10 คน

แต่หากนาย A สื่อสารข้อมูลไปให้นาย B โดยใช้ คนไม่สนิท (ทางลัด) ข้อมูลนั้นจะเดินทางผ่านคนเพียงสองคนเท่านั้น

ถ้าเราเพิ่มคนในกราฟนี้ให้เป็น 6,000,000,000 คน เราจะพบว่า ข้อมูลนั้นสามารถเคลื่อนที่จากคนหนึ่งไปถึงอีกคนหนึ่งโดยผ่านคนกลางเพียงไม่ เกิน 6 คนเท่านั้น เนื่องจากมี คนไม่สนิท จํานวนมากที่ บังเอิญ ทําหน้าที่เป็นทางลัดให้

การพบเห็นสิ่งแปลกใหม่โดยบังเอิญย่อมทําให้เกิดปัญญา















หากผู้คนในเมืองมีเพียงโอกาสที่จะพบปะกับเพื่อนสนิทของตนเท่านั้น โดยไม่มีโอกาสสือสารกับคนแปลกหน้าเลย การกระจายตัวของสารและข้อมูลในเมืองๆนั้น ก็จะถูกจํากัดเหลือแต่เพียงข้อมูลจากสื่อกระแสหลักเท่านั้น















ในทางกลับกัน เมื่อผู้คนมีโอกาสได้รับรู้สารและข้อมูลส่วนใหญ่จากพื้นที่สาธารณะแล้ว แม้สื่อกระแสหลักจะประโคมข่าวเท็จสักเท่าใด สารและข้อมูล (จากพื้นที่สาธารณะ) ย่อมจะหาลู่ทางหลีกหนีของมันเองได้ เพราะหากเรายิ่งสื่อสารผ่านคนที่เราไม่สนิทเท่าไร ข้อมูลที่เราสื่อสารจะยิ่งไปได้ไกลเท่านั้น

คนทั่วไปมักมองว่าปักกิ่งเป็นเมืองที่มีวัฒนธรรมเก่าแก่ เป็นเมืองของปัญญาชน แต่เหตุผลสําคัญของการเกิดภูมิปัญญานั้นอาจเป็นเพราะผู้คนที่นี่มีโอกาส พบปะและเชื่อมโยงกันโดยบังเอิญมากกว่าเมืองอื่นๆก็เป็นได้















ถ้าคนหนึ่งคนเปรียบได้กับเซล์สมองหนึ่งเซล์ สมองที่มีเซลส์เชื่อมโยงกันมากย่อมเป็นสมองที่ว่องไวและมีประสิทธิภาพเป็นธรรมดา