จรรยาบรรณ " แฮกเกอร์ "

ย้อนหลังไปเมื่อกว่าสามปีที่แล้ว กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศหรือที่เรียกกันว่ากระทรวงไอซีทีได้ถูกก่อตั้งขึ้น เมื่อวันที่ 3 ตุลาคม 2545 โดยมีเป้าหมายเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนชาวไทยและสร้างความแข็งแกร่งกับภาครัฐและเอกชน[i]

ทันทีที่เว็บไซต์ของก ระทรวงเปิดดำเนินการ เว็บไซต์นี้ก็ถูกโจมตีโดยแฮกเกอร์นิรนามที่เจาะระบบเข้าไปเปลี่ยนแปลงเว็บไซต์ของไอซีทีจนกลายเป็นเว็บลามก มิหนำซ้ำยังได้เปลี่ยนแปลงภาพรัฐมนตรีประจำกระทรวงเป็นรูป “ควาย” อีกด้วย [ii] และกว่าทีมผู้เชี่ยวชาญของกระทรวงจะสามารถแก้ไขได้ก็กินเวลาถึงหลายอาทิตย์ สร้างความอับอายให้กับทางกระทรวงเป็นอย่างยิ่ง

จากเหตุการณ์ครั้งนั้น ทางกระทรวงไอซีทีจึงได้เร่งปรับปรุงระบบรักษาความปลอดภัยให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น ทว่ามาเมื่อเดือนพฤษภาคมศกนี้ เว็บไซต์ของไอซีทีก็ยังไม่วายถูกจู่โจมอีกจนได้

ค ราวนี้แฮกเกอร์นิรนามเข้าไปแก้ไขข้อมูลเว็บ กระทรวงในลักษณะล้อเลียนเสียดสี อาทิเช่น รมว.ไอซีทีเตรียมจัดตั้งชมรมเว็บโป๊โลก , สั่งจองคอมพิวเตอร์ราคาถูกมากๆจัดส่งชาติหน้า ฯลฯ เป็นต้น ไม่เพียงเท่านั้น แฮกเกอร์ยังได้เที่ยวแจกจ่ายรหัสผ่านให้กับผู้คนทั่วไปให้สามารถเข้ามาร่วมว งก่อกวนเว็บไอซีทีได้อีกด้วย ยังผลให้เจ้าหน้าที่กระทรวงจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนโค้ดและรหัสผ่านเว็บใหม่ทั้งหมด[iii]

นายแพทย์สุรพงษ์ สืบวงศ์ลี รมว.กระทรวงไอซีทีกล่าวว่า เหตุการณ์ทั้งหมดนี้ น่าจะเกิดจากพวกร้อนวิชา [iv] จริงหรือที่ว่า แฮกเกอร์ที่จู่โจมเว็บกระทรวงไอซีทีเป็นแค่พวกร้อนวิชาหรือไม่ก็เป็นพวกจิตทรามเท่านั้นเอง เป็นไปได้หรือไม่ว่า แฮกเกอร์เหล่านี้ไม่ได้ต้องการแต่ความสะใจเท่านั้น ทว่ามีเหตุผลอันชอบธรรมในการเลือกโจมตีเว็บกระทรวงไอซีทีและพวกเขาอาจไม่ใช่ มีแต่แฮกเกอร์ชาวไทยเท่านั้นแต่อาจมีแฮกเกอร์จากทั่วโลกให้ความช่วยเหลืออีก ด้วย

เป็นไปได้หรือไม่ว่า แฮกเกอร์เหล่านี้ส่วนหนึ่งคือสมาชิกของชุมชนชาวอินเตอร์เน็ตที่ไม่พอใจกับการพยายามจัดระเบียบเครือข่ายอินเตอร์เน็ตที่มีมากกว่าเพียงการปิดเว็บโป๊เท่า นั้น แต่ยังครอบคลุมไปถึงการเซ็นเซอร์ข้อมูลข่าวสาร การปิดกั้นเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นของประชาชน เพียงเพื่อสร้างความแข็งแรงให้กับภาครัฐและเอกชนที่ต้องการผูกขาดโลกไซเบอร์ เท่านั้น แท้จริงแล้วพวกเขาเป็นใคร เหตุใดจึงเก่งกล้าสามารถถึงเพียงนี้

ประวัติแฮกเกอร์

เดิมทีคำว่าแฮกเกอร์มิได้มีความหมายในแง่ลบที่หมายถึงผู้ที่ลักลอบเจาะระบบคอมพิวเตอร์ คำคำนี้ถูกใช้ครั้งแรกเมื่อราว 30 ปีที่แล้วโดยกลุ่มวิศวกรและโปรแกรมเมอร์ที่ร่วมกันค้นคิดเครื่องคอมพิวเตอร์ ส่วนบุคคลและเครือข่ายอินเตอร์เน็ตขึ้น พวกเขาเรียกตัวเองว่าแฮกเกอร์[v]

ชาวแฮกเกอร์มีหลักการชุดหนึ่งที่ยึดถือร่วมกัน คือ

1.คอมพิวเตอร์เป็นทรัพย์สินสาธารณะที่ทุกคนสามารถาใช้ได้ แก้ไข ปรับปรุงและทดลองได้

2.ข้อมูลความรู้เป็นของสาธารณไม่ใช่ของส่วนบุคคล ไม่ควรมีราคา

3.ไม่ไว้วางใจผู้มีอำนาจ ส่งเสริมการกระจายอำนาจ

4.แฮกเกอร์ต้องถูกตัดสินจากความสามารถของเขา ไม่ใช่ด้วยวุฒิการศึกษา วัยวุฒิ ตำแหน่งหรือเชื้อชาติ

5.ทุกคนล้วนมีสิทธิในการสร้างสรรค์สิ่งดีงามด้วยคอมพิวเตอร์

6.คอมพิวเตอร์สามารถเปลี่ยนแปลงชีวิตให้ดีขึ้นได้

พวกเขาเรียกหลักการเหล่านี้ว่า “จรรยาบรรณของแฮกเกอร์”[vi]


อินเตอร์เน็ตจากกำเนิดถึงปัจจุบัน

แฮกเกอร์สร้างระบบอินเตอร์เน็ตขึ้นเพื่อให้เป็นพื้นที่สาธารณะอย่างแท้จริงที ่ทุกคนสามารถใช้สร้างสรรค์ ทดลอง และจัดการประโยชน์ส่วนรวมร่วมกันเองอย่างเสรีและเท่าเทียมโดยปลอดจากการควบค ุมใดใดไม่ว่าจะเป็นจากอำนาจรัฐหรือเอกชน

ดังนั้นพวกเขาจึงออกแบบระบบอินเตอร์เน็ตด้วยโครงสร้างที่มุ่งเน้นการกระจายอำนาจ คือ เป็นระบบเปิด (open source) ที่มอบอำนาจการจัดการทั้งหมดให้กับผู้ใช้ไม่ใช่แต่เพียงผู้เชี่ยวชาญ เชื่อมต่อกันเองได้โดยตรง (peer to peer) พร้อมกับลดอำนาจของตัวกลางในการปิดกั้นการเชื่อมต่อ (end to end principle)

ในช่วงเริ่มต้นนั้น เครือข่ายอินเตอร์เน็ตจำกัดอยุ่แต่เพียงนักออกแบบคอมพิวเตอร์มืออาชีพเท่านั ้น จวบจนในปี 2517 เมื่อ “อัลทาร์” ชุดอุปกรณ์เครื่องคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลรุ่นแรกของโลกที่ให้ผู้ใช้สามารถประก อบและดัดแปลงได้เองเริ่มออกวางขาย ทำให้เกิดประชากรนักออกแบบคอมพิวเตอร์มือสมัครเล่นขึ้นอีกมากมาย และพวกเขาก็ได้กลายเป็นสมาชิกส่วนสำคัญของชุมชนอินเตอร์เน็ตในเวลาต่อมา [vii]

หนึ่งในสมาชิกชมรมนักออกแบบคอมพิวเตอร์มือสมัครเล่นในเวลานั้น คือ นายบิล เกทส์ วัย 21 ปี ในปีพ.ศ.2519 เขาได้ส่งจดหมายร้องเรียนถึงสมาคมมีความว่า สมาชิกของชมรมได้ใช้โปรแกรมที่บริษัทไมโครซอฟท์ของเขาได้เขียนขึ้นสำหรับคอม พิวเตอร์อัลทาร์ โดยที่ไม่จ่ายค่าลิขสิทธิ์แก่เขา จากนั้นอีกเพียงสิบกว่าปี ชายชื่อ บิล เกทส์ก็ได้กลายเป็นบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดของโลกไป และโปรแกรมวินโดวส์ของไมโครซอฟท์ก็ได้กลายเป็นโปรแกรมที่ครองตลาดมากที่สุดถ ึง 90 %[viii]

กล่าวได้ว่านาย บิล เกทส์เป็นผู้ละเมิดจรรณยาบรรณของแฮกเกอร์เป็นคนแรก ด้วยการประกาศกับโลกว่า จากนี้ไปโปรแกรมคอมพิวเตอร์หรืออีกนัยหนึ่งข้อมูลความรู้ต้องเป็นทรัพย์สินส ่วนบุคคล ไม่ใช่ของส่วนรวมอีกต่อไป หลังจากนั้นมา ก็มีนักออกแบบคอมพิวเตอร์อีกมากมายที่ดำเนินตามแนวคิดนี้และเช่นกัน หลายคนก็ได้กลายเป็นมหาเศรษฐีระดับโลกไปในที่สุด[ix]

จากนั้นเป็นต้น มา สงครามแย่งชิงเครือข่ายอินเตอร์เน็ตก็ทวีความรุนแรงยิ่งขึ้นเรื่อยมา ฝ่ายหนึ่งก็คือผู้สืบทอดเจตนารมณ์ของแฮกเกอร์ที่ต้องการปกป้องรักษาโลกไซเบอ ร์ไว้ให้เป็นของส่วนรวม อีกฝั่งคือ ผู้ที่เห็นว่านี่คือโอกาสอันชอบธรรม ในการตักตวงอำนาจและผลประโยชน์สูงสุดจากพื้นที่ใหม่ในโลกไซเบอร์ที่ยังไม่มี ใครเจ้าของ


สถานการณ์สงครามไซเบอร์ในปัจจุบัน

สงครามระหว่างสองค่ายความคิดนี้ ยังคงทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น โดยไม่มีทีท่าว่าจะยุติลงในอนาคตอันใกล้นี้ และมิได้จำกัดวงอยู่แต่เพียงภายในโลกไซเบอร์เท่านั้น แต่ยังเต็มไปด้วยการต่อสู้กันภายนอกในรูปแบบอื่นๆอีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็นทางกฎหมาย การเมือง ธุรกิจ การโฆษณาชวนเชื่อ ฯลฯ เป็นต้น

แม้ภายนอกโลกไซเบอร์ ฝ่ายที่ต้องการเข้าไปจัดสรรผลประโยชน์และรวบอำนาจเครือข่ายอินเตอร์เน็ตจะเป ็นฝ่ายที่ได้เปรียบในแทบทุกทางก็ตาม แต่ในโลกไซเบอร์ เพราะโครงสร้างแบบกระจายอำนาจที่แฮกเกอร์รุ่นบุกเบิกได้สร้างไว้ให้เป็นมรดก ตกทอดมาจนปัจจุบันผู้คนทั่วโลกจึงได้อาศัยโครงข่ายอินเตอร์เน็ตในการเชื่อมโ ยง แลกเปลี่ยน ช่วยเหลือและรวมกลุ่มกันเกิดเป็นเครือข่ายทางสังคมที่หลากหลายแพร่กระจายไปท ั่วทั้งโลก เครือข่ายทางสังคมที่จัดการตนเองได้อย่า งทรงประสิทธิภาพนี้เอง คืออาวุธอันทรงพลังของชุมชนอินเตอร์เน็ตที่เหล่าผู้มีอำนาจไม่อาจยับยั้งได้


อินเตอร์เน็ตกับพลังของเครือข่ายทางสังคมที่จัดการกันเอง

วิวัฒนาการทางคอมพิวเตอร์และเครือข่ายอินเตอร์เน็ตได้นำไปสู่การขยายตัวของเ ครือข่ายทางสังคมอันเป็นคุณประโยชน์อย่างยิ่ง ปรากฏการณ์นี้เกิดจากกฎเกณฑ์สำคัญ 3 ข้อ คือ

1.ยิ่งคอมพิวเตอร์มีประสิทธิภาพสูงขึ้น ราคายิ่งถูกลง (Moore’s Law)[x] เมื่อราคาถูกลงทำให้มีผู้สามารถใช้อินเตอร์เน็ตมากขึ้น

2. ประโยชน์ของอินเตอร์เน็ตจะเพิ่มขึ้นเท่ากับจำนวนผู้ใช้ยกกำลังสอง (Metcalfe’s Law) [xi] ตัวอย่างเช่น ถ้ามีผู้ใช้อินเตอร์เน็ตคนเดียว ประโยชน์ก็มีค่าเท่ากับศูนย์ เพราะใช้ติดต่อสื่อสารกับคนอื่นไม่ได้ แต่ถ้ามีผู้ใช้อินเตอร์เน็ตเพิ่มเป็น 10 คน ประโยชน์ของอินเตอร์เน็ตก็จะเพิ่มขึ้นเท่ากับ 10 x 10 หรือ 100 เท่า[xii]

ยิ่งไปกว่านี้ ผู้คนทั้งโลกก็ได้อาศัยการติดต่อสื่อสารผ่านทางอินเตอร์เน็ตในการสร้างเครือ ข่ายทางสังคมใหม่ๆเพิ่มขึ้นอย่างมากมาย พวกเขาสามารถช่วยเหลือร่วมมือกันสร้างสรรค์ประโยชน์ให้กับกันและกันได้มากขึ้นอีกเป็นทวีคูณ

3. ทุนทางสังคมหรือประโยชน์ที่เกิดจากเครือข่ายสังคมใหม่ๆเหล่านี้ เพิ่มขึ้นในอัตราเร่งที่เท่ากับสองยกกำลังจำนวนผู้ใช้อินเตอร์เน็ต (Reed’s Law) คือ ถ้ามีผู้ใช้เพิ่มขึ้น 10 คน ประโยชน์ที่ได้รับจากเครือข่ายทางสังคมจะเพิ่มขึ้นถึง 2 ยกกำลัง 10 หรือ 1,024 เท่าทีเดียว[xiii]

ปัจจุบัน คาดว่ามีผู้ใช้อินเตอร์เน็ตอยู่ราว 6.4 ล้านคนทั่วโลกและเพิ่มขึ้นด้วยอัตราเฉลี่ยที่ 160% ต่อปี[xiv] นั่นหมายความว่า ไม่เพียงแต่อินเตอร์เน็ตจะได้สร้างทุนสะสมทางสังคมไว้อย่างมหาศาลแล้ว เท่านั้น( 2 ยกกำลัง6.4ล้าน) แต่ยังเพิ่มขึ้นในอัตราเร่งที่ไม่มีแนวโน้มชะลอตัวอีกด้วย


การจัดการกันเองกับภูมิปัญญาชาวเน็ต

ดังที่กล่าวมาแล้ว ทุนทางสังคมที่สร้างสรรค์ขึ้นอย่างมหาศาลจนมิอาจประเมินค่าได้นี้ เกิดจากอิสรภาพในการจัดการกันเองด้วยผู้คนจำนวนมหาศาลและการแบ่งปันข้อมูลความรู้กันอย่างเสรี ในพื้นที่สาธารณะของโลกไซเบอร์

ตรงข้าม การจัดการที่อาศัยเผู้เชี่ยวชาญพียงไม่กี่คน ที่ต้องทำงานอย่างขาดอิสระภายใต้กรอบของการควบคุมและสั่งการและเต็มไปด้วยระ เบียบกฎเกณฑ์สารพัด มิหนำซ้ำถูกระบบลิขสิทธิ์เอกชนที่มองเห็นข้อมูลความรู้เป็นเพียงทรัพย์สินส่วนบุคคล เป็นตัวขวางกั้นจนไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลความรู้ที่ต้องการได้ ภายใต้การจัดการเช่นนี้ แทบไม่มีโอกาสที่จะเกิดการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆขึ้นได้เลย

ด้วยเหตุนี้ จึงไม่เป็นที่ประหลาดใจว่า เหตุใดชาวแฮกเกอร์จึงมีความเก่งกล้าสามารถสูงกว่าทีมผู้เชี่ยวชาญของกระทรวง ไอซีทีหลายเท่าตัว


ภูมิปัญญาชาวบ้านสู่ภูมิปัญญาชาวเน็ต

เป็นที่น่าสลดใจที่สังคมไทยวันนี้ถูกทำให้เข้าใจว่า ภูมิปัญญาชาวบ้านและภูมิปัญญาท้องถิ่นนั้นเป็นเพียงความรู้และทักษะในการผลิ ตและการบริการ อาทิเช่น การปลูกข้าวหอมมะลิ นวดแผนโบราณ ทำแชมพูสมุนไพร และผลิตข้าวหลามรสเด็ดส่งโอทอป เท่านั้น ทั้งที่จริงแล้ว ความรู้และทักษะเหล่านี้เป็นเพียงผลพวงที่เกิดจากภูมิปัญญาในการจัดก ารทรัพยากรร่วมกันด้วยตนเองโดยปราศจากการแทรกแซงและปิดกั้นจากอำนาจส่วนกลาง ต่างหาก และความรู้ความสามารถในการจัดการตนเองนี้แหละคือภูมิปัญญาชาวบ้านที่แท้จริง

ในปี 2533 นางเอลีนอร์ ออสตรอม (Elinor Ostrom) นักสังคมวิทยาได้สรุปบทเรียนจากการศึกษาข้อมูลทางประวัติศาสตร์ของชุมชนในประ เทศต่างๆ ที่สามารถจัดการทรัพยากรร่วมกันเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ อาทิเช่น ป่าชุมชนในญี่ปุ่น การจัดการพื้นที่เลี้ยงสัตว์ในสวิตเซอร์แลนด์ และกลุ่มจัดการเหมืองฝายในสเปนและฟิลลิปปินส์ เธอพบว่า ชุมชนเหล่านี้ล้วนมีองค์ประกอบที่สำคัญคล้ายคลึงกัน คือ 1.มีขอบเขตของชุมชนที่ชัดเจน 2. ผู้ที่ได้รับผลกระทบจากกฎเกณฑ์ของชุมชนในข้อใดก็สามารถมีบทบาทในการแก้ไขกฎข้อนั้นได้ 3. มีระบบการติดตามความประพฤติของสมาชิกที่ชุมชนเป็นผู้ทำ 4. มีระบบการลงโทษสมาชิกที่หนักเบาตามความผิด 5. สามารถแก้ไขข้อขัดแย้งระหว่างกันได้เอง[xv]


นานมาแล้ว ได้เกิดแนวคิดที่เชื่อว่ามนุษย์เป็นเพียงสัตว์ชนิดหนึ่งที่โง่เขลาและเห็นแก ่ตัว หากปล่อยให้อยู่กันเองตามลำพัง สุดท้ายผู้คนจะฆ่าฟันกันเองเพื่อแย่งชิงทรัพยากรส่วนรวมไปจนไม่เหลือหรอ ดังนั้นจะต้องมีผู้ที่มีอำนาจคอยปกครอง ต่อมาแนวคิดนี้ก็ได้พัฒนากลายเป็นแนวคิดรัฐชาติที่มอบอำนาจในการกำหนดคุณค่า และจัดสรรผลประโยชน์และทรัพยากรส่วนรวมทั้งปวงให้แก่รัฐทำแทนสังคม

ถึงวันนี้ ในพื้นที่ต่างๆทั่วโลก องค์ประกอบอันสำคัญในการจัดการกันเองของชุมชนได้ถูกทำลายลงจนแทบไม่มีหลงเหลือ ทว่าในโลกไซเบอร์ เครือข่ายอินเตอร์เน็ตได้เปิดโอกาสขึ้นใหม่อีกครั้งให้กับผู้คนทั่วไปได้เรียนรู้ที่จะจัดการกันเอง และครั้งนี้ด้วยขนาดของเครือข่ายผู้คนและข้อมูลความรู้ที่กว้างใหญ่ไพศาล ครอบคลุมทั่วทั้งโลกอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อนในประวัติศาสตร์ พวกเขาก็ได้ร่วมกันพัฒนาภูมิปัญญาชาวบ้านให้กลายเป็นภูมิปัญญาชาวเน็ตไปในที่สุด


นานาตัวอย่างภูมิปัญญาชาวเน็ต

แสลชดอท ( www.slashdot.org) เป็นเว็บหนึ่งที่สามารถพัฒนาการจัดการตนเองได้อย่างดีเลิศ เว็บนี้เป็นเว็บที่จัดทำเวทีสนทนาในหัวข้อต่างๆตั้งแต่เกมส์คอมพิวเตอร์ไปจน ถึงการเมืองระหว่างประเทศ ในปี 2544 เว็บนี้มีสมาชิกที่ลงทะเบียนถึงกว่า 300,000 คน[xvi] สแลชดอทใช้ระบบกรรม ( Karma ) ในการประเมินกันเองโดยสมาชิก ผู้เข้าชมเว็บโดยไม่ลงทะเบียนจะมีคะแนนกรรมเท่ากับศูนย์ ถ้าลงทะเบียนสมาชิกจะเป็น + 1 ข้อความที่สมาชิกเห็นว่าดีที่สุดเจ้าของจะได้รับคะแนน +5 และเลวที่สุดจะได้ -1 สมาชิกที่มีกรรมดีสะสมมากก็สามารถมีสิทธิ์ในเว็บมากขึ้น และถ้ามีกรรมดีมากพอก็สามารถเป็นผู้จัดการเว็บได้ เมื่อได้เป็นแล้วแต่ไม่สะสมกรรมดีใหม่ สิทธิ์ในการจัดการก็จะหมดไป[xvii]

เว็บจีนู (www.gnu.org) เป็นเว็บที่ก่อตั้งขึ้นโดยแฮกเกอร์รุ่นบุกเบิกเพื่อสนับสนุนการพัฒนาโปรแกรม ในระบบเปิด (open source) โดยใช้วิธิจัดการกันเอง โปรแกรมเหล่านี้จะได้รับตรา “ลิขสิทธิ์สาธารณะ” (general public license) ซึ่งหมายความว่า ห้ามจดลิขสิทธิ์ส่วนบุคคล ยินดีให้คัดลอก เผยแพร่และปรับปรุงแก้ไข โปรแกรมลีนุกซ์ (Linux) อันโด่งดังก็เป็นหนึ่งในโปรแกรมที่มีตราลิขสิทธิ์สาธารณะนี้

เว็บฟรี เน็ต (freenet.sourceforge.net ) มีเป้าหมายในการต่อสู้เพื่อสิทธิเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นและการเข้าถึงข้อมูล ผู้คนทั่วไปสามารถส่งความคิดเห็นหรือข่าวสารข้อมูลที่เกรงว่าจะได้รับการเซ็นเซอร์ไปยังเว็บนี้ ข้อมูลเหล่านี้จะถูกนำไปแยกเก็บในเครื่องคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลของบรรดาผู้บริจาคที่มีอยู่ทั่วโลก ด้วยวิธีนี้ผู้กุมอำนาจก็ไม่มีทางจะค้นหาแหล่งที่มาของข้อมูลเหล่านั้นเจอ เว็บนี้ได้รับความนิยมอย่างยิ่ง ในประเทศที่มีการควบคุมข้อมูลข่าวสารอย่างหนัก อาทิเช่น จีน และประเทศในตะวันออกกลาง

นอกจากนี้ยังมีเว็บอื่นๆอีกมากมายที่อาศัยวิธีการจัดการกันเองในการบริหาร อาทิเช่น อีเบย์ (www.ebay.com) เว็บตลาดนัดที่ได้รับความนิยมสูงสุดของโลก อเมซอน (www.amazon.com)เว็บขายหนังสือและสินค้าอื่นๆที่ให้ตัวสมาชิกเองเป็นผู้ช่วยประเมินและแนะนำสินค้ากันเอง ฯลฯ


สรุป

ภูมิปัญญาของชาวบ้านในการจัดการกันเองที่ได้ถูกลบทิ้งออกจากความทรงจำของสัง คมโลกไปแล้วนั้น มาถึงเวลานี้ได้กลับมางอกเงยผลิดอกออกผลใหม่อีกครั้งในพื้นที่สาธารณะของโลก ไซเบอร์ พื้นที่ที่แฮกเกอร์รุ่นแรกสร้างสรรค์ไว้ให้เป็นของทุกคน และแม้กลุ่มมหาอำนาจทั้งในระดับประเทศและระดับโลกจะทุ่มเทเพื่อทำสงครามแย่ง ชิงพื้นที่แห่งนี้ไปเป็นของตนให้จงได้ แต่ก็ยังหาสัมฤทธิ์ผลไม่ ชุมชนชาวเน็ตที่ปกครองตนเองไม่เพียงแต่ยังดำรงอยู่ แต่ทว่ากลับวิวัฒน์และเติบโตต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง ผลสำเร็จของพวกเขาคือข้อพิสูจน์ว่า ทางเลือกมิได้มีแต่เพียงว่า จะเลือกใครที่เลวน้อยที่สุดมาปกครองเท่านั้น ทว่ายังมีอีกทางเลือกหนึ่งที่เหมาะสมกว่าทางเลือกเหล่านั้น นั่นก็คือ การจัดการกันเอง

[i] www.mict.go.th

[ii] www.thaicleannet.com

[iii] www.thairath.co.th

[iv] เพิ่งอ้าง

[v] “Smart Mobs”โดย Howard Rheingold,พิมพ์ปี2002,หน้า47

[vi] http//:en.wikipedia.org

[vii] “Smart Mobs” หน้า48-49

[viii] เพิ่งอ้าง หน้า49

[ix] เพิ่งอ้าง หน้า58

[x] http//:en.wikipedia.org

[xi] เพิ่งอ้าง

[xii] “Smart Mobs” หน้า60

[xiii] เพิ่งอ้าง หน้า60

[xiv] http//:internetworldstats.com

[xv] www.scottlondon.com

[xvi] “Smart Mobs” หน้า123

[xvii] “Emergence”โดยSteve Johnsonพิมพ์ปี2002,,หน้า153-5

โดย วิลาศ เตชะไพบูลย์